Yöntem

Şema terapi ve tekrarlayan örüntüler

Şema terapi, kişinin yaşamı boyunca tekrar eden ilişki ve duygu örüntülerini çalışma konusu yapan bir yaklaşımdır. Bugünkü belirtiden çok, o belirtinin altındaki uzun süreli kalıba bakar.

Odağı: Yaşam boyu tekrar eden ilişki ve duygu örüntüleri
Seans biçimi: Örüntünün izlenmesi, duygusal ve deneyimsel çalışma
Süre yapısı: Uzun soluklu olma eğiliminde
Kimler için: Ruhsatlı bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılan değerlendirmede belli olur

Şema terapi neye dayanır

Şema terapi, erken dönemde kurulan bazı temel inanç ve duygu kalıplarının yetişkinlikte de yön vermeye devam ettiği kabulüne dayanır. Bu kalıplara şema denir ve bir şema devreye girdiğinde kişi, o andaki gerçeklikten çok tanıdık bir senaryonun içinden tepki verir. Aynı hayal kırıklığının farklı ilişkilerde tekrar etmesi, benzer işyerlerinde benzer çıkmazlara girilmesi ya da kişinin kendisiyle ilgili değişmeyen sert bir yargı taşıması bu çerçevede ele alınır. Yaklaşım ayrıca kişinin bu kalıplarla nasıl baş ettiğini de inceler: kimi teslim olur, kimi tamamen kaçınır, kimi tersine dönüp aşırı telafi eder. Çalışmanın amacı şemayı yok saymak değil, ne zaman devreye girdiğini tanıyabilmek ve o anda seçim yapabilmektir. Bu nedenle süreçte duygu, düşünce kadar merkezdedir. Şemaların hepsi kötü bir geçmişin sonucu da değildir; bir dönem işe yaramış bir uyum biçiminin koşullar değiştikten sonra da sürmesi yaygın bir durumdur. Çalışma bu yüzden kalıbı kötülemek yerine bir zamanlar ne işe yaradığını anlamakla başlar.

Bir şema terapi seansı neye benzer

Bir şema terapi seansı, güncel bir yaşantıdan yola çıkıp o yaşantının hangi eski kalıba bağlandığını izleyen bir görüşmeye benzer. Görüşme bir olayın anlatılmasıyla açılabilir, ancak konuşma çoğunlukla o an hissedilene doğru derinleşir. Uzman yalnızca soru sormakla kalmaz, danışanın örüntüyü fark etmesine yardımcı olacak biçimde ilişki içinde de karşılık verir; bu yaklaşımda terapi ilişkisinin kendisi bir çalışma alanı sayılır. Seanslarda yalnızca konuşmaya dayanmayan çalışmalar da kullanılır: bir sahnenin zihinde yeniden canlandırılması, iç sesler arasında karşılıklı konuşma ya da kişinin farklı yanlarının ayrı ayrı ele alınması gibi. Bu çalışmalar duygusal olarak yoğun geçebilir, bu yüzden hız birlikte ayarlanır. Seansın sonunda kavranan şeyin günlük yaşamda nasıl fark edileceği konuşulur. Görüşmenin duygusal olarak yoğun geçtiği dönemlerde ne kadar ileri gidileceği danışanla birlikte kararlaştırılır ve durmak her zaman seçenektir. Uzmanın hız konusundaki sorumluluğu bu yaklaşımda özellikle belirgindir. Seanslar arasında not tutmak da sık kullanılan bir yardımcıdır.

Tipik süre ve sıklık nasıl belirlenir

Şema terapide süre, çalışılan örüntünün ne kadar köklü olduğuna ve kişinin hedefine göre belirlenir. Yaklaşım yapısı gereği uzun soluklu olma eğilimindedir, çünkü yıllar içinde yerleşmiş bir kalıbın tanınması ve esnemesi zaman ister. Yine de bu, herkes için aynı uzunlukta bir süreç anlamına gelmez; kimi kişi belirli bir örüntüyle sınırlı bir çalışma yapar, kimi daha geniş bir haritayla ilerler. Sıklık genellikle düzenli tutulur, zira duygusal çalışmanın sürekliliği önemsenir. Süreç boyunca nerede olunduğu belirli aralıklarla birlikte gözden geçirilir ve hedefler güncellenir. Kaç görüşmede ne olacağı baştan söylenemez; söylenebilecek olan, ilerlemenin düzenli olarak konuşulacağı ve kişinin süreci ne zaman sonlandıracağına ortak kararla varılacağıdır. Bu şeffaflık, uzun süreli çalışmalarda özellikle önemlidir. Uzun soluklu bir çalışmaya başlarken maliyeti ve takvimi baştan konuşmak gerçekçi bir plan kurmanın parçasıdır. Sürdürülemeyecek bir düzenle başlamak, sürecin yarıda kalma ihtimalini artırır. Bu konuşmayı yapmak danışanın hakkıdır ve olağan karşılanır.

Hangi durumlarda gündeme gelir

Şema terapi, kişinin aynı sorunu farklı zamanlarda ve farklı ilişkilerde yeniden yaşadığını fark ettiği durumlarda gündeme gelir. Belirti tek bir dönemle sınırlı değilse, kişi kendini uzun süredir aynı çıkmazda buluyorsa ya da daha kısa süreli bir çalışmadan sonra aynı kalıp geri dönüyorsa bu yaklaşım konuşulabilir. İlişkilerde tekrar eden bir rol, kendine yönelik değişmeyen sert bir bakış veya sürekli olarak benzer biçimde kurulan bağlar bu çerçevede ele alınır. Bu, şema terapinin daha kapsamlı ya da daha ileri bir yöntem olduğu anlamına gelmez; farklı bir soruya bakar. Bir kişi için köklü örüntü çalışması anlamlıyken, bir başkası için bugüne odaklı bir çalışma daha uygun olabilir. Hangisinin gündeme geleceği, uzmanla yapılan değerlendirmede kişinin öyküsüne bakılarak konuşulur. Bazı kişiler bu yaklaşıma başka bir çalışmanın ardından yönelir, bazıları doğrudan buradan başlar; ikisi de olağandır ve aralarında bir sıralama yoktur. Belirleyici olan, kişinin köklü bir örüntü üzerinde çalışmaya o dönemde hazır olup olmadığıdır.

Sınırları ve yanlış bilinenleri

Şema terapiyle ilgili yaygın bir yanlış bilgi, sürecin geçmişi suçlamak üzerine kurulduğudur. Yaklaşım geçmişin bugünkü kalıbı nasıl kurduğuna bakar, ama amaç sorumlu aramak değil örüntüyü anlaşılır kılmaktır. İkinci bir yanılgı, herkeste sabit sayıda kalıp bulunduğu ve kişinin bir etikete yerleştirildiğidir; şemalar tanı değildir, kişiyi tanımlamaz ve kişiden kişiye farklı biçimlerde birleşir. Üçüncüsü, uzun sürmesinin yöntemin doğasından değil kişinin yavaşlığından kaynaklandığı sanısıdır; süre, çalışılan konunun yapısıyla ilgilidir. Sınırlarına gelince, duygusal yoğunluğu yüksek çalışmalar herkes için her dönemde uygun olmayabilir ve hız ayarı uzmanın sorumluluğundadır. Ayrıca yöntemin adının benzerliği nedeniyle kısa süreli bilişsel çalışmalarla karıştırılması sıktır; ikisi akraba olsa da odakları ve süreleri aynı değildir. Son olarak, kalıbın tanınması ile değişmesi aynı anda olmaz; fark etmek ilk adımdır ve tek başına rahatlama getirmeyebilir. Bu aradaki mesafeyi baştan bilmek, sürecin ortasında hayal kırıklığı yaşama ihtimalini azaltır.

Bu sayfa yöntemi tanıtır, size uygun olup olmadığını söylemez. Bir yöntemin sizin durumunuzda anlamlı olup olmadığı ancak ruhsatlı bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılan değerlendirmede belli olur. Kendinize ya da bir yakınınıza bu sayfayı okuyarak yöntem seçmeyin, seçimi görüşmeye taşıyın.