Yöntem

Kabul ve kararlılık terapisi (ACT)

Kabul ve kararlılık terapisi, rahatsız edici düşünce ve duygularla mücadele etmek yerine onlara yer açmayı ve kişinin değerleri doğrultusunda davranmayı çalışma konusu yapan bir yaklaşımdır.

Odağı: Zorlayıcı yaşantıyla kurulan ilişki ve değerler
Seans biçimi: Farkındalık alıştırmaları, değer ve adım çalışması
Süre yapısı: Hedefe göre kısa ya da uzun kurulabilir
Kimler için: Ruhsatlı bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılan değerlendirmede belli olur

Kabul ve kararlılık terapisi neye dayanır

Kabul ve kararlılık terapisi, acı veren iç yaşantıları ortadan kaldırmaya çalışmanın çoğu zaman o yaşantıları büyüttüğü gözlemine dayanır. Bu yaklaşımda hedef, kaygıyı ya da üzüntüyü yok etmek değil, onlarla birlikte yaşamayı sürdürebilmektir. Buna psikolojik esneklik denir ve iki ayak üzerinde durur: bir yanda zorlayıcı olana yer açmak, diğer yanda kişinin kendisi için önemli olan yöne doğru adım atmak. Yöntem düşünceleri doğru ya da yanlış diye tartmak yerine, o düşünceye ne kadar takıldığımıza bakar; bir düşünceyi mutlak gerçek gibi taşımakla, geçen bir düşünce olarak görmek arasındaki fark burada belirleyicidir. Değerler kavramı da hedeflerden ayrılır: hedef ulaşılıp bitirilen bir noktadır, değer ise sürekli yöneldiğiniz bir yöndür. Çalışma bu yönün netleşmesiyle şekil alır. Yaklaşımın adındaki kararlılık kelimesi de bu yüzden önemlidir: yer açmak tek başına yeterli sayılmaz, ardından seçilen yönde atılan somut adım gelir. İki yan birbirinden ayrılmaz. Bu nedenle çalışma yalnızca içsel bir tutum değişikliği değildir, günlük davranışa dokunur.

Bir ACT seansı neye benzer

Bir kabul ve kararlılık terapisi seansı, konuşmanın yanına deneyimsel alıştırmaların da katıldığı bir görüşmeye benzer. Görüşmenin bir bölümünde kişinin o an neyle uğraştığı ve bu uğraşın yaşamında neyi daraltmış olduğu konuşulur. Bir bölümünde ise kısa farkındalık alıştırmaları yapılabilir; amaç rahatlamak değil, düşünce ve duyguyu uzaktan fark edebilme pratiğidir. Uzman zaman zaman benzetmeler ve küçük sahneler kullanır, çünkü bu yaklaşımda bazı şeyler anlatılarak değil yaşanarak kavranır. Değer çalışması da seansın olağan parçasıdır: kişinin ilişkilerde, işte ya da sağlıkta nasıl biri olmak istediği somutlaştırılır. Sonrasında bu yöne uygun küçük ve gerçekçi bir adım kararlaştırılır. Adımın büyüklüğü değil, kişinin seçtiği yönle uyumu önemsenir ve bir sonraki görüşmede ne olduğu konuşulur. Alıştırmaların bir kısmı seans içinde yapılır, bir kısmı gün içinde denenmek üzere birlikte kararlaştırılır. Zorlayıcı bulunan bir alıştırmayı söylemek beklenen bir geri bildirimdir. Uzman bu geri bildirime göre çalışmanın dilini ve temposunu yeniden ayarlar.

Tipik süre ve sıklık nasıl belirlenir

Kabul ve kararlılık terapisinde süre, üzerinde anlaşılan hedefe ve kişinin yaşamındaki daralmanın kapsamına göre belirlenir. Yaklaşım hem sınırlı bir çerçevede hem de daha uzun soluklu biçimde uygulanabildiği için tek bir takvimden söz edilmez. Başlangıçta neyi değiştirmek istediğiniz ve bunun günlük yaşamda neye benzeyeceği konuşulur; süreç bu resme göre kurulur. Sıklık genellikle düzenli tutulur, çünkü seans arasında denenen adımların yakın aralıklarla ele alınması işin ritmini korur. İlerledikçe aralıkların açılması ve kişinin çalışmayı kendi başına sürdürmesi olağan bir gidişattır. Kaç görüşme gerekeceği baştan söylenemez ve bunu söyleyen bir kaynağa temkinli yaklaşmak gerekir. Uzmanla birlikte belirli aralıklarla durum değerlendirmesi yapmak, sürecin nereye gittiğini görmenin en güvenilir yoludur. Sürecin nereye gittiğini anlamak için soyut bir iyilik hissi yerine günlük yaşamda neyin değiştiğine bakmak bu yaklaşımda daha anlamlıdır. Yeniden yapılabilir hale gelen şeyler, ölçüt olarak duyguların iniş çıkışından daha güvenilirdir. Bu ölçüt de baştan birlikte belirlenir.

Hangi durumlarda gündeme gelir

Kabul ve kararlılık terapisi, kişinin bir duyguyu ya da düşünceyi bastırmaya çalışırken yaşam alanının daraldığını fark ettiği durumlarda gündeme gelir. Kaçınmanın büyüdüğü, yapılmak istenenlerin ertelendiği ya da mücadelenin kendisinin yorucu hale geldiği tablolar bu çerçevede konuşulur. Kalıcı bir zorlukla birlikte yaşamayı öğrenmenin öne çıktığı durumlar da bu yaklaşımın sık gündeme geldiği alanlardandır. Bunun anlamı, yöntemin belirli bir tanıya karşılık geldiği değildir; bakış açısı sorunun içeriğinden çok kişinin o sorunla kurduğu ilişkiye yöneliktir. Bazı kişiler bu yaklaşımın dilini ve alıştırmalarını kendilerine yakın bulur, bazıları daha somut ve adım adım ilerleyen bir çerçeveyi tercih eder. Hangisinin uygun olduğu, kişinin öyküsü ve beklentisi konuşulmadan söylenemez. Kalıcı bir kısıtın ya da uzun süreli bir sağlık sorununun eşlik ettiği durumlarda da bu bakış açısı konuşulabilir, çünkü mesele koşulu ortadan kaldırmak değil, o koşulla birlikte anlamlı bir yaşam kurmaktır. Bunun sizin durumunuzda ne anlama geldiği ancak değerlendirmede belli olur.

Sınırları ve yanlış bilinenleri

Kabul ve kararlılık terapisiyle ilgili en sık rastlanan yanlış bilgi, kabulün boyun eğmek anlamına geldiğidir. Buradaki kabul, zorlayıcı bir duyguyla savaşmayı bırakmaktır; kötü bir duruma razı olmak ya da değiştirilebilecek koşulları kaderine bırakmak değildir. İkinci yanılgı, farkındalık alıştırmalarının rahatlama tekniği olduğudur; alıştırmaların amacı sakinleşmek değil, fark etme becerisini geliştirmektir ve bazen rahatlatıcı bile olmayabilir. Üçüncüsü, yaklaşımın düşüncelerin içeriğiyle hiç ilgilenmediği sanısıdır; içerik konuşulur, ancak odak o içeriğe ne kadar bağlandığımızdadır. Sınırlarına gelince, deneyimsel çalışma bazı kişilere soyut gelebilir ve bu durumda çalışmanın dili birlikte ayarlanır. Ayrıca ACT kısaltmasının yaygınlığı nedeniyle yöntem, internetteki kısa alıştırma videolarıyla eşitlenir; oysa süreç bir uzmanla birlikte yürütülen bütünlüklü bir çalışmadır. Son olarak, değer çalışması bir hedef listesi çıkarmakla karıştırılır. Değerler ulaşılıp bitirilmez, sürekli yönelinen yönlerdir; bu ayrımın kaybolması çalışmayı yeniden bir performans meselesine çevirir. Uzmanla birlikte bu ayrımı korumak sürecin işleyişi açısından önemlidir.

Bu sayfa yöntemi tanıtır, size uygun olup olmadığını söylemez. Bir yöntemin sizin durumunuzda anlamlı olup olmadığı ancak ruhsatlı bir ruh sağlığı uzmanıyla yapılan değerlendirmede belli olur. Kendinize ya da bir yakınınıza bu sayfayı okuyarak yöntem seçmeyin, seçimi görüşmeye taşıyın.